Cumhuriyetler yalnızca bir günde ilan edilir; fakat onları ayakta tutacak toplumsal bilinç, hukuk kültürü ve demokratik refleksler yüzyılların birikimiyle oluşur. Bu nedenle tarihte birçok rejim bir gecede kurulmuş, fakat aynı hızla çözülüp dağılmıştır. Çünkü mesele yalnızca anayasal bir metin yazmak ya da bir yönetim biçimi belirlemek değildir. Asıl mesele, toplumun o rejimi taşıyacak zihinsel dönüşümü yaşayıp yaşamadığıdır.

Mustafa Kemal Atatürk’ü çağının birçok liderinden ayıran temel özellik de burada ortaya çıkar. O yalnızca askeri dehasıyla değil; toplum psikolojisini, tarihsel sürekliliği ve devlet-toplum ilişkisini okuyabilme yeteneğiyle de büyük bir siyasal akıldı. Cumhuriyet’i inşa ederken yalnızca mevcut koşulları değil, gelecekte doğabilecek siyasal kırılmaları da öngörmeye çalıştı. Bu nedenle devlet yapısını oluştururken kuvvetler ayrılığına, kurumsal dengeye ve meclis iradesine özel önem verdi.

Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi fikrine mesafeli yaklaşmasının temelinde de bu tarihsel kaygı vardı. Çünkü doğrudan halk oyuyla seçilen bir makamın, zamanla kendisini diğer anayasal kurumların üzerinde görme ihtimalini öngörüyordu. “Beni millet seçti” söyleminin, demokratik meşruiyetin ötesine geçerek siyasal güç yoğunlaşmasına dönüşebileceğini fark etmişti. Bu nedenle Cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilmesini savunması yalnızca teknik bir anayasa tercihi değil; aynı zamanda kuvvetler dengesini koruma refleksiydi. Aslında bu yaklaşım, modern anayasal demokrasilerin en temel meselesine işaret eder: Gücün meşruiyeti kadar, sınırlandırılması da önemlidir.

Bugün geriye dönüp baktığımızda şu soruyla yüzleşmek gerekiyor: Cumhuriyet’in kurumsal kazanımlarıyla birlikte, modern yurttaşlık kültürü toplumsal düzeyde ne ölçüde yerleşebildi?

Bu sorunun cevabı, Türkiye’nin tarihsel arka planında gizlidir. Çünkü Cumhuriyet, Avrupa’daki örneklerinde olduğu gibi aşağıdan yukarıya gelişen uzun halk hareketlerinin ürünü değildi. Fransız Devrimi’nde olduğu gibi aristokrasiye, feodal düzene ve mutlak monarşiye karşı örgütlü sınıfsal mücadelelerin sonucunda doğmadı. Türkiye’de modernleşme büyük ölçüde devlet öncülüğünde gerçekleşti. Cumhuriyet, toplumsal talebin doğal sonucu olmaktan çok; Mustafa Kemal’in çağdaşlaşma vizyonunun siyasal projeye dönüşmesiydi.

Bu durum Cumhuriyet’in değerini azaltmaz; aksine Türkiye’nin modernleşme hikâyesinin özgün karakterini gösterir. Ancak aynı zamanda önemli bir sosyolojik gerçeği de ortaya koyar: Toplumların tarihsel refleksleri, anayasal değişikliklerden çok daha yavaş dönüşür.

Osmanlı siyasal kültürüne bakıldığında karşımıza “hak talep eden yurttaş” değil, “itaat eden kul” anlayışı çıkar. Devletin kutsal kabul edildiği, otoritenin sorgulanmasının çoğu zaman tehdit olarak görüldüğü bir gelenekten söz ediyoruz. Yaklaşık altı yüz yıllık merkezi monarşik yapının ardından gelen yüz yıllık Cumhuriyet pratiğinin, bütün toplumsal kodları tamamen değiştirmesi elbette kolay değildir.

Çünkü demokrasi yalnızca sandığa gitmek değildir. Demokrasi; gerektiğinde itiraz edebilmek, hukuku savunabilmek, gücü sınırlandırabilmek ve bireyin kendisini devlet karşısında özne olarak görebilmesidir. En zor dönüşüm de tam burada başlar. Zira otoriteye alışmış toplumlarda birey, çoğu zaman özgürlüğü değil güvenliği tercih eder.

Türkiye’nin siyasal tarihinde yaşanan darbeler, olağanüstü dönemler, ekonomik krizler ve baskı süreçleri de bu psikolojiyi derinleştirdi. Özellikle 12 Eylül 1980 Darbesi sonrasında oluşan ağır siyasal travma, yalnızca hukuki değil toplumsal sonuçlar da doğurdu. Baskının uzun sürdüğü toplumlarda insanlar zamanla hak talep etmekten çok, sorun yaşamamayı öncelik haline getirir. 1982 Anayasası’nın yüksek oy oranıyla kabul edilmesi de yalnızca siyasal değil, aynı zamanda sosyolojik bir olgudur. Çünkü korku, uzun vadede toplumsal davranış biçimini değiştirir.

Bugün de benzer eğilimlerin izlerini görmek mümkündür. Güç merkezileştikçe, ona yakın durmanın güvenli olduğuna inananların sayısı artıyor. Siyasal iktidar yalnızca ideolojik bağlılık üretmiyor; aynı zamanda ekonomik, sosyal ve psikolojik aidiyetler de oluşturuyor. Makam, çevre, ekonomik imkan ve nüfuz ilişkileri zamanla siyasal sadakatin belirleyici unsurlarına dönüşebiliyor. Bu nedenle bazen insanlar bir düşünceyi değil, gücün sağladığı güven hissini savunuyor.

Üstelik ekonomik krizlerin derinleştiği toplumlarda demokratik refleksler de zayıflayabiliyor. Geçim kaygısı büyüdükçe insanlar uzun vadeli hukuk devleti taleplerinden çok, günlük yaşam mücadelesine odaklanıyor. Bu da siyasal alanın çoğu zaman rasyonel tartışmalardan uzaklaşıp duygusal bağlılıklar ve hamasi söylemler üzerinden şekillenmesine yol açıyor. Tarih boyunca güçlü lider kültlerinin yükseldiği toplumların önemli kısmında benzer dinamikler görülmüştür.

Fakat bütün bunlar karamsarlık sebebi değildir. Aksine, toplumu doğru okuyabilmenin ön koşuludur. Çünkü sosyolojik gerçeklikleri anlamadan siyasal sonuçları değerlendirmek mümkün değildir. Demokrasi yalnızca seçim kazanmak değil; hukuk güvenliği oluşturmak, kurumsal dengeyi korumak ve bireyin düşünme cesaretini güçlendirmektir.

Cumhuriyet’in asıl anlamı da burada saklıdır. Cumhuriyet yalnızca bir yönetim modeli değildir; bireyin kul olmaktan çıkıp yurttaş olma mücadelesidir. Hukukun üstünlüğünü kişilerin iradesinin önüne koyabilme iradesidir. Devleti kutsallaştırmadan, onu toplum adına denetlenebilir bir yapı haline getirebilme cesaretidir.

Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey; birbirimizi kolayca suçlamak değil, bu toplumun tarihsel hafızasını, korkularını, alışkanlıklarını ve dönüşüm sancılarını anlayabilmektir. Çünkü yüzlerce yıllık siyasal kültür birkaç kuşakta tamamen değişmez. Ancak değişim, önce farkındalıkla başlar.

Ve Cumhuriyet’in gerçek gücü de tam olarak burada ortaya çıkar: İnsanlara korkmadan düşünebilme, konuşabilme ve itiraz edebilme cesareti verebildiği ölçüde…

Sevgiyle …