TİGRİS HABER - Türkiye’de uzun süredir uygulanan yatırım teşvik sistemine yönelik eleştiriler yeniden gündeme geldi. Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası (DTSO) mevcut uygulamanın bölgeler arası kalkınmışlık farkını azaltmadığını belirterek kapsamlı bir revizyon çağrısında bulundu.
Yatırım teşviklerinin sistemli biçimde uygulanmaya başlanması, ekonomide planlı döneme geçilen 1963 yılına dayanmaktadır. 1980 sonrası dönemde ise teşvik uygulamaları kapsamlı biçimde hayata geçirilmiş, bugüne kadar yaklaşık 16 farklı yasa, kararname ve Bakanlar Kurulu kararıyla uygulamalar defalarca revize edilmiştir. Farklı uygulamalar altında yürütülen tüm bu düzenlemelerin temel amacı, bölgeler arası kalkınmışlık farkını azaltmak olmuştur. Ancak aradan geçen on yıllara rağmen bu hedefin gerçekleşmediği, aksine bölgesel eşitsizlikleri derinleştiği açıkça görülmektedir.
1998 yılında kişi başına geliri 1.500 doların altında olan 22 ili kapsayan 4325 sayılı Teşvik Yasası yürürlüğe girmiş, 2002’de çıkarılan 5084 sayılı yasa ile teşvik kapsamındaki il sayısı önce 36’ya, 2005’te yapılan genişletmeyle 49 il ve iki ilçeye çıkarılmıştır. 2009 yılında ise tüm iller dört bölgeye ayrılarak yeni bir teşvik sistemi uygulanmaya başlanmıştır. Ancak 2009’daki ölçümlerde 1. ve 2. Bölgelerde yer alan 24 il teşviklerden yüzde 67,8 oranında faydalanırken, geriye kalan 57 il ise yalnızca yüzde 32,2 oranında pay almıştır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı verileri üzerinden yapılan ve 2004-2013 dönemini kapsayan çalışmalar da bu tabloyu teyit etmektedir. Teşvik belgeleri, yatırım tutarları ve istihdam verileri incelendiğinde, 1. ve 2. Bölgelerde yer alan 21 kentin tüm başlıklarda yüzde 60’ın üzerinde pay aldığı; buna karşın 5. ve 6. Bölgelerdeki 29 kentin teşvik yatırımlarında yüzde 12–14 bandında kaldığı görülmektedir. Özellikle en az gelişmiş 16 ilin yer aldığı 6. Bölge, yatırım desteklerinden yalnızca yüzde 5 civarında pay alabilmiştir.
01.01.2004 – 31.12.2013 Dönemi Yatırım Teşvik Belgelerinin Bölgelere Yüzde Dağılımı
| 1.BÖLGE | 2.BÖLGE | 3.BÖLGE | 4.BÖLGE | 5.BÖLGE | 6.BÖLGE | DİĞER | TOPLAM | |
BELGE ADEDİ (Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 18. 197 (41,10) | 8.058 (18,20) | 6.403 (14,46) | 4.698 (10,61) | 3.567 (8,06) | 3.072 (6,94) | 277 (0,63) | 44.272 |
SABİT YATIRIM (MİLYON TL) (Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 171.955 (39,95) | 84.930 (19,73) | 53.720 (12,48) | 40.097 (9,32) | 30.019 (6,97) | 21.087 (4,90) | 28.636 ( 6,65) | 430.444 |
İSTİHDAM (KİŞİ) (Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 801.540 (45,09) | 336.646 (18,94) | 215.989 (12,15) | 158.331 (8,91) | 129.200 (7,27) | 109.426 (6,16) | 26.465 (1,49) | 1.777.597 |
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın yayımladığı 20 Nisan 2012 - 20 Nisan 2024 dönemi teşvik belgelerinin bölgesel dağılımına bakıldığında da benzer bir tablo görülmektedir. Söz konusu dönemde alınan teşvikler sabit sermaye tutarlarına göre incelendiğinde parasal yatırım teşviklerinin yüzde 61’i 1. ve 2. Bölgelerde yoğunlaşırken, 5. ve 6. Bölgelerin payı yalnızca yüzde 10 civarında kalmıştır.
16 ilin bulunduğu 6. Bölge ise sadece parasal yatırımda yüzde 4,69 pay alırken, 8 ilin yer aldığı 1. Bölge yatırımların 41,58’ini alarak neredeyse 8 kat daha fazla yatırım almıştır. Bu durum, bölgeler arası uçurumun giderek büyüdüğünü ve teşvik sisteminin amacının tersine çalıştığını göstermektedir.
| 1.BÖLGE | 2.BÖLGE | 3.BÖLGE | 4.BÖLGE | 5.BÖLGE | 6.BÖLGE | DİĞER | TOPLAM | |
BELGE ADEDİ (Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 35.627 (39,37) | 16.392 (18,11) | 12.267 (13,55) | 8.416 (9,30) | 6.526 (7,21) | 11.022 (12,16) | 268 (0,30) | 90.498 |
SABİT YATIRIM (MİLYON TL) (Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 4.190.265 (41,58) | 1.955.993 (19,41) | 1.533.022 (15,21) | 785.255 (7,79) | 581.464 (5,77) | 472.122 (4,69) | 558.391 (5,54) | 10.076.52 |
İSTİHDAM (KİŞİ) (Bölgelere Göre Yüzde Dağılımı) | 963.557 (34,59) | 382.270 (13,72) | 286.048 (10,27) | 258.326 (9,27) | 235.230 (8,44) | 646.776 (23,22) | 13.650 (0,49) | 2.785.857 |
2012 –2024 Yıllarında Yatırım Teşvik Belgelerinin Bölgesel Dağılımı
İstihdam açısından bakıldığında, 6. Bölge emek yoğun sektörler (Hazır Giyim, Çağrı Merkezi, vb.) sayesinde yüzde 23,22 oranında bir istihdam payı yaratabilmiştir. Ancak hazır giyim gibi sektörlerde yatırımların yurt dışına kayması en fazla bu bölgeleri etkiledi. Bu durum bölgenin istihdam açısından sahip olduğu tek avantajlı konumu da kaybetmesine neden olacaktır.
30 Mayıs 2025 tarihinde yürürlüğe giren yeni teşvik sistemi de önceki uygulamalardan farklı bir sonuç üretmemiştir. Aksine açıklanan veriler, bölgeler arası kalkınmışlık farkını azaltmak yerine daha da derinleştirmiştir.
Eylül ayında 6. Bölge yatırımları bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 15, 5. Bölge yatırımları ise yüzde 53,6 oranında azalırken; 1. Bölge yatırımlarında yüzde 50,6, 2. Bölge yatırımlarında ise yüzde 29,9 artış yaşanmıştır. Aynı ayda toplam yatırımların yüzde 65’i 1. ve 2. Bölgelerde yoğunlaşmış, 5. ve 6. Bölgelerin toplam payı yüzde 14,5’te kalmıştır.
Ekim 2025 teşvik verileri de benzer bir tabloyu ortaya koymaktadır. 2024-2025 karşılaştırmasında 5. Bölge yatırımları yüzde 66,8, 6. Bölge yatırımları ise yüzde 84,2 oranında gerilerken; buna karşın 1. Bölge’de yüzde 63,4, 2. Bölge’de ise yüzde 2,20 oranında artış yaşanmıştır.
Mevcut teşvik uygulamaları, Türkiye’nin genel ekonomik büyümesine katkı sunmuş olabilir. Ancak bölgesel kalkınma ve bölgeler arası eşitsizliklerin giderilmesi açısından beklenen sonucu vermemiştir. Bu tablo, mevcut teşvik sisteminde ısrar edilmesi halinde farklı bir sonuç alınamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.
Teşvik sisteminde esas amaç bölgeler arasındaki gelişmişlik farklarını azaltmaktır. Ancak bu sadece emek yoğun ve kırılgan sektörleri az gelişmiş bölgelere kaydırarak çözülecek bir sorun değildir. Bu bölgelerdeki yatırımcının mali yetersizliğini ve az gelişmişlik dezavantajlarını minimize edecek, bürokratik süreçlerin en aza indirgendiği kapsayıcı ve bütüncül bir yaklaşım sergilenmelidir.