Diyarbakır'daki güneş saati için "kanser" uyarısı pic.twitter.com/nfLQMYWL0r
— Tigris Haber (@TigrisHaber) November 12, 2026
Ramazan YAVUZ - Özel
TİGRİS HABER - Diyarbakır'ın tarihi Suriçi'ni görmeye gelen yerli ve yabancı turistler, İslam Dünyası tarafından 5. Harem-i Şerif olarak kabul edilen tarihi Ulucamisini de gezmeden kentten ayrılmıyor. Tek başına bir açık hava müzesi gibi olan Ulucamisindeki en önemli eserlerden biri de geçmişi 900 yıla dayanan Güneş saati.
Cizre'de 1136 yılında doğup 1206 yılında orada ölen ancak yaşamının bir kısmını da Diyarbakır'da geçiren asıl adı İsmâil Bin Er-Rezzâz olan ünlü bilgin El-Cezerî Dünya'da Sibernitiğin babası olarak kabul ediliyor. Fizikçi, Robot ve Matris ustası olan bilim adamı El Cezeri, yaklaşık 50 adet mekanik cihazı yapmış ve bunların nasıl çalıştığını da yazmış biri. İşte Ulucaminin simgesi durumunda olan Güneş saati'ni de El Cezeri yaklaşık 900 yıl önce yapmış.
100 YIL ÖNCE CAMİ DIŞINDAKİ ALANDAYMIŞ
Güneş saatiyle ilgili Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından asılan bilgilendirme yazısında, Güneş saatinin daha önce Ulu Caminin ana giriş kapısının önündeki Belediye meydanında bulunduğu, 1920'li yıllarda ise caminin avlusundaki şimdiki yerine taşındığı kaydediliyor. Yazıda ayrıca " beyaz mermer üzerine yerleştirilen metal parçası, Güneşin hareketiyle birlikte metal parçası mermer yüzeyindeki çizgilerle zamanı göstermektedir " deniliyor.
ÇATLAKLAR OLUŞMAYA BAŞLAMIŞ
Zaten camiyi ziyarete gelip Güneş saatini inceleyenlerde metal parçasının gölgesini çizgiler üzerinde takip ederek saatin kaç olduğunu belirlemeye çalışıyor. Zamanla dağılmaması için etrafı demir bir çemberle sarılmış olan mermerin ortasındaki çatlaklarda dikkat çekiyor.
Diyarbakır Şehir Araştırmaları Merkezi kurucusu olan eğitimci yazar Mehmet Ali Abakay da ise Güneş saatinin yıpranmasının önüne geçilmesi için önlem alınmasını istiyor.
"TAŞ KANSERİ" NE KARŞI ÖNLEM ALINMALI
Güneş saatinin sadece Diyarbakır'a mahsus olmadığını, Türkiye'nin bir çok yerinde Güneş saatlerinin bazı yapıların ön cephe duvarlarında bulunduğunu belirten Abakay, "mesela Sivas Divriği de, Gaziantep te, istanbulda bir çok yapıda Güneş saatleri vardır. Bizdeki Güneş saatinin ise daha önce yerinin değiştirildiği söyleniyor. İlk yeri Belediye meydanı denilen yer Ulucami'nin ön tarafıymış. 1920' yıllarda ise cami içine nakledilmiş. Bu Güneş saatinin üstünün yağmurdan kardan etkilenmemesi için aslına bir zarar gelmeyecek şekilde bunu teknik olarak uzmanlar bilir cam içine alınabilir. Çünkü sıcaktan ve soğuktan zaman içinde ince tabakalar halinde 'taş kanseri' dediğimiz kırılmalar, pullanmalar oluşmaması için önlem alınabilir. Güneş saatinin bu şekilde daha da uzun ömürlü olması için biz Şehir Araştırmaları Merkezi olarak tavsiyede bulunuyoruz. Uyulur veya uyulmaz ona yetkililer karar verir" diyerek konuşmasını tamamladı.
"TAŞ KANSERİ" NEDİR? TAŞ NASIL KANSER OLUR?
Tarihi yapıların taş duvarlarında veya heykellerde görülen ve zamanla taşın un ufak olmasına, soyulmasına veya çürümesine yol açan yıkıcı bir bozulma süreci vardır. Uzmanlar ve restoratörler bu duruma mecazi olarak "taş kanseri" (stone cancer) veya "taş vebası" derler.
Bunun sebebi, Asit yağmurları, hava kirliliği (özellikle kükürt dioksit), taşın içindeki tuzların nemle birlikte genleşip taşlaşması ve mikroorganizmaların (likenler, bakteriler) oluşturduğu kimyasal tepkimelerdir.
Sonuç olarak Taş canlılardaki gibi "kötü huylu bir ur" büyümez; aksine kimyasal olarak çözünerek içten içe zayıflar ve dağılır.