İnsanlık tarihine yüzeyden değil, dikkatle ve ön yargısız bakıldığında, farklı gibi duran uygarlıkların birbirinden bağımsızmış izlenimi veren aynı tür anlatıları ürettiği açıkça görülür. Peygamberler, rahipler, filozoflar, bilgeler ve dönüşüm yaşadığını söyleyen öncüler, hep benzer bir noktaya işaret eder: Bir “buluşma” yaşanmıştır. Bu buluşma kimi zaman Tanrı ile, kimi zaman yaratıcıyla, kimi zaman hakikatle, kimi zaman da isim verilemeyen bir bütünlükle ifade edilir. Coğrafya değişir, kültür değişir, dil değişir; fakat anlatının omurgası değişmez. Ve bu anlatıların tamamında çok çarpıcı bir ortaklık vardır: Buluşma her zaman yalnız yaşanır.
Bu yalnızlık tesadüf değildir. Tarih boyunca anlatılan bu deneyimlerin hiçbirinde, doğrudan tanıklık eden ikinci bir insan yoktur. Eğer bu buluşmalar fiziki anlamda bir varlıkla gerçekleşmiş olsaydı, kaçınılmaz olarak tanıkları olurdu. Oysa yoktur. Bu durum, deneyimin gerçek olmadığını değil; fiziksel değil, zihinsel bir alanda gerçekleştiğini gösterir.
Eğer bu buluşmalar fiziki bir varlıkla gerçekleşmiş olsaydı, mutlaka tanıkları olurdu. Yanında bulunan insanlar, bu karşılaşmaya bir şekilde şahitlik ederdi. Tarihsel kayıtlar bize şunu net biçimde gösteriyor: Böyle bir tanıklık yoktur. Ne peygamberlerin vahiy anına, ne filozofların aydınlanma anına, ne de mistiklerin hakikatle temas anına eşlik eden ikinci bir insan vardır.
Bu durum, deneyimin gerçekliğini azaltmaz. Aksine, onun hangi alanda gerçekleştiğini açık eder. Buluşma, insanın dış dünyasında değil, iç dünyasında yaşanır.
Sümerler’de baş rahibin Ziggurat’ın en üst katına yalnız çıkması, kapıların kapatılması ve kimsenin içeri alınmaması bir ritüel değildir sadece; aynı zamanda bilinçli ya da bilinçsiz bir gerçeğin ifadesidir. O alan, başkasının giremeyeceği bir alandır. Çünkü insanın içsel deneyim alanına ikinci bir bilinç giremez.
Mağarada yalnız kalan peygamberle, dağda inzivaya çekilen mistikle, çölde veya ormanda hakikati aradığını söyleyen zihinler arasında bu açıdan hiçbir fark yoktur. Mekânlar değişir, anlatılar değişir, fakat zihinsel süreç aynıdır.
Antik Mısır’da firavunlar ve yüksek rahipler, tanrılarla temas ettiklerini söylerlerdi. Ancak bu temas, halkın önünde değil, tapınakların en iç, en karanlık ve en erişilmez odalarında gerçekleşirdi. “Tanrının huzuru” denilen alanlara yalnızca tek bir kişi girerdi. Kapılar kapatılır, herkes dışarıda bırakılırdı.
Burada dikkat edilmesi gereken şey şudur: Mısır’da tanrıların çokluğuna rağmen, buluşma her zaman tekil yaşanır. Tanrıların çokluğu, zihinsel deneyimin çoklu yorumlarıdır; fakat deneyimin kendisi bireyseldir.
Hindistan düşüncesinde “aydınlanma” ya da “mokşa” anlatıları dikkatle incelendiğinde, benzer bir yapı görülür. Buddha’nın (uyanmış olan, fark etmiş olan) aydınlanma anı, kalabalıkların içinde değil, bir ağacın altında, mutlak bir yalnızlıkta yaşanır. Upanişad geleneğinde hakikat, ustadan alınmaz; yalnızca işaret edilir. Deneyim bireyseldir.
Burada çok net bir uyarı vardır: Deneyime isim verdiğin anda, ondan uzaklaşmaya başlarsın. Bu nedenle Hindistan geleneğinde, en derin deneyimler çoğu zaman sessizlikle aktarılır.
Çin düşüncesinde Tao, tanımlanamaz ve söylenemez olarak kabul edilir. “Söylenen Tao, Tao değildir” cümlesi, aslında bu denemenin söylediği şeyin başka bir ifadesidir. Tao ile temas eden bilge, bunu kalabalıkların önünde kanıtlamaz. Çünkü Tao, bir nesne değildir; zihinsel bir uyum halidir.
Burada da ikinci bir tanığın olmaması tesadüf değildir. Çünkü Tao, paylaşılabilir bir varlık değil, yaşanabilir bir haldir.
Yahudi geleneği dikkatle incelendiğinde, Tanrı ile buluşma meselesinin diğer uygarlıklardan çok daha katı sınırlarla çizildiği görülür. Tanrı görünmezdir, tasvir edilemezdir, adı dahi doğrudan telaffuz edilmez. Bu bile başlı başına önemli bir ipucudur. Çünkü burada Tanrı, dışsal bir varlıktan çok, zihnin kavrayamadığı bir alan olarak konumlandırılır.
Musa’nın Sina Dağı’ndaki deneyimi bu açıdan çarpıcıdır. Musa dağa yalnız çıkar. Halk aşağıda kalır.Tanıklık yoktur. Musa’nın yaşadığı şey, başkaları tarafından görülmez, duyulmaz, paylaşılmaz. O yalnız iner ve anlatır. Anlatılan ise yaşananın kendisi değil, zihinsel dile dökülmüş halidir.
Burada çok net bir sınır çizilir: Tanrı ile doğrudan temas eden yalnızdır ve bu temas başkaları tarafından deneyimlenemez.
Yahudi geleneğinde “Tanrı’yı kimse göremez” ifadesi sıkça tekrar edilir. Bu ifade genellikle teolojik bir yasak gibi okunur. Oysa dikkatle bakıldığında, bunun aynı zamanda zihinsel bir gerçeğin ifadesi olduğu görülür. İnsan zihninin derinliğinde yaşanan bir deneyim, dışsal bir nesne gibi görülmez. Görülebilir olan şeyler, zaten zihnin dışındadır.
Bu nedenle Tanrı görünmezdir. Çünkü görünür olan, zaten Tanrı olarak adlandırılan şey değildir. Bu yaklaşım, aslında bu denemenin söylediği noktaya çok yakındır: Deneyim vardır, ama deneyimin nesnesi yoktur.
Yahudi peygamberlik geleneğinde dikkat çeken bir başka nokta da şudur: Peygamberlik aktarılır ama paylaşılmaz. Peygamber, aldığı mesajı iletir; fakat o mesajın alındığı ana kimse eşlik etmez. Tanıklık yoktur. Bu, geleneğin zayıflığı değil, tam tersine deneyimin doğasına uygunluğudur.
Eğer peygamberlik deneyimi kolektif olarak yaşanabilseydi, peygamber figürüne gerek kalmazdı. Herkes aynı şeyi aynı anda deneyimlerdi. Ama böyle olmaz. Çünkü deneyim bireyseldir, aktarım ise kaçınılmaz olarak eksiktir.
Yahudi geleneğinde sözlü aktarımın zamanla yazıya dönüşmesi de bu bağlamda önemlidir. Deneyim yaşanmış, aktarılmış, sonra yazıya geçirilmiştir. Yazı, deneyimi korumaz; onu sabitler. Sabitlenen şey ise canlı farkındalık değil, zihinsel bir çerçevedir.
Bu noktada çok kritik bir kırılma yaşanır: Yaşanmış olan, yaşanması gereken bir norm haline gelir. Böylece deneyim, bireysel farkındalık alanından çıkar; kolektif bir kimlik öğesine dönüşür.
Musa’nın Sina’daki yalnızlığı, Buddha’nın ağacın altındaki yalnızlığıyla, Sümer baş rahibinin Ziggurat’taki yalnızlığıyla aynı zihinsel yasaya tabidir. Aralarındaki fark, deneyimin yorumlanma biçimidir; deneyimin kendisi değil.
Okuyan veya İnceleyenin Durması Gereken Yer
Bu örnek şunu netleştirir: Sorun Yahudilikte, Hristiyanlıkta, İslam’da ya da başka bir gelenekte değildir. Sorun, insan zihninin yaşadığı derinliği bir yere bağlama ve oradan hüküm üretme eğilimidir.
Bu fark edildiğinde, Musa’ya da, Buddha’ya da, Lao Tzu’ya da, Sümer rahibine de aynı yerden bakılabilir. Hepsi bir şey yakalamıştır. Ama insanlık, o yakalanan yerde durmayı öğrenememiştir.
Hristiyanlık figürü ele alındığında, “buluşma” meselesinin başka bir kırılma noktasına ulaştığı görülür. İsa figürü, Musa’dan farklı olarak yalnızca Tanrı ile buluştuğunu söyleyen biri değil, zamanla Tanrı ile özdeşleştirilen bir figüre dönüşmüştür. İşte tam da bu nokta, denemenin işaret ettiği zihinsel sürecin en belirgin hale geldiği yerdir.
İncil anlatılarına bakıldığında, İsa’nın en kritik deneyimleri her zaman yalnızlık içinde yaşadığı görülür. Çölde geçirdiği kırk gün, dağa çıkıp dua ettiği anlar, Getsemani Bahçesi’ndeki derin içsel sarsıntı… Bunların hiçbirinde yanında kimse yoktur. Öğrenciler fiziksel olarak yakın olabilir, ama deneyimin yaşandığı ana tanıklık edemezler.
İsa’nın “Ben ve Baba biriz” sözü, yüzyıllar boyunca ontolojik bir iddia olarak yorumlanmıştır. Oysa bu ifade, bu denemenin işaret ettiği bağlamda okunduğunda, insan zihninin derinlikte yaşadığı bir birlik deneyimini tarif eder. Burada “Baba”, dışsal bir varlıktan çok, bütünlük hissinin dile gelmiş halidir.
Bu tür ifadeler, deneyimin kendisinden değil; deneyimden sonra zihnin kurduğu dilden doğar. İsa’nın yaşadığı derin farkındalık hali, onu dinleyenler tarafından literal, mutlak ve tarihsel bir gerçeklik olarak sabitlenmiştir. Böylece deneyim, yaşayan bir farkındalık olmaktan çıkıp, inanılması gereken bir dogmaya dönüşmüştür.
Hristiyan anlatısında çarmıh sahnesi, bu yalnızlığın en çıplak halidir. “Tanrım, beni neden terk ettin?” sözü, çoğu zaman teolojik bir dram olarak okunur. Oysa bu söz, zihinsel deneyimin sınırına gelindiği anda yaşanan kopuşu ve yalnızlığı ifade eder.
Bu noktada İsa ne öğretir, ne mucize gösterir, ne de bir şey kanıtlar. Sadece yaşar. Ve bu yaşantı, başkaları tarafından paylaşılmaz. Çarmıh, Hristiyanlıkta genellikle kurtuluşun sembolü olarak sunulur; fakat aynı zamanda insanın içsel yolculuğunda kimsenin eşlik edemeyeceği bir eşiği temsil eder.
Asıl kırılma, İsa’nın yaşadığından çok, onun ardından yapılanlarla ilgilidir. İsa’nın deneyimi, bir insanın zihinsel derinlikte yaşadığı dönüşümken; bu deneyim zamanla ontolojik bir iddiaya dönüştürülmüştür. “İsa Tanrı’nın Oğludur” ifadesi, deneyimin dile dökülmüş bir metaforu olmaktan çıkarılıp, mutlak bir inanç ilkesine çevrilmiştir.
Burada zihnin çok ince bir hamlesi devreye girer: Yaşanmış bir farkındalık, herkes için geçerli bir hakikat olarak dayatılır. Böylece deneyim, bireysel olmaktan çıkar; kolektif bir kimliğin temeline yerleştirilir.
Bu denemenin söylediği yerden bakıldığında, İsa’nın asıl radikal yönü mucizeleri ya da ilahi kimliği değildir. Asıl radikallik şuradadır: İsa, deneyimini başkalarının yerine yaşamamıştır. O, kimseye “benim yaşadığımı yaşamak zorundasın” dememiştir. Aksine, “krallık içinizdedir” diyerek yönü insanın içine çevirmiştir.
Ancak bu çağrı, zamanla tersine çevrilmiştir. İnsanların içe bakması yerine, bir figüre inanması yeterli görülmüştür. Böylece içsel farkındalık askıya alınmış, inanç ikame edilmiştir.
Musa da yalnızdı, İsa da yalnızdı, Buddha da yalnızdı. Aralarındaki fark, yaşanan deneyim değil; deneyimin ardından zihnin ne yaptığıdır. Hristiyanlık örneği, bu dönüşümün en dramatik ve en görünür halini sunar.
Bu da denemenin ana tezini bir kez daha güçlendirir: Sorun deneyimde değil, deneyimin mutlaklaştırılmasındadır.
İslam geleneğinde vahiy anlatısı, insanlık tarihindeki “buluşma” meselesinin en net ve en disiplinli örneklerinden biridir. Çünkü burada buluşma hem çok güçlü biçimde vurgulanır hem de sınırları çok keskin çizilir. Vahiy vardır, gerçektir, dönüştürücüdür; fakat yine tanıksızdır.
Hz. Muhammed’in Hira Mağarası’ndaki deneyimi bu açıdan belirleyicidir. O mağaraya yalnız girer. Yanında kimse yoktur. Ne ilk vahiy anına ne de sonraki vahiy süreçlerine doğrudan tanıklık eden biri vardır. Bu durum, İslam geleneğinde hiçbir zaman bir eksiklik olarak görülmez. Çünkü vahyin doğası gereği bireysel olduğu kabul edilir.
Burada yine aynı evrensel yasa karşımıza çıkar: Derinliğe inen yalnızdır.
İslam anlatısında vahiy, Cebrail aracılığıyla gelir. Bu figür, çoğu zaman dışsal bir varlık olarak düşünülür. Ancak dikkatle bakıldığında, Cebrail’in de deneyimin içsel düzenleyici dili olduğu görülür. Çünkü Cebrail’i gören, duyan ve onunla temas ettiğini söyleyen tek kişi peygamberdir.
Bu noktada çok kritik bir ayrım yapılmalıdır: Deneyim gerçektir, fakat deneyimin nasıl temsil edildiği zihinsel bir çerçevedir. Cebrail, yaşanan derinliğin insan zihninde anlaşılır hale gelmesinin bir biçimidir. Deneyim önce gelir, anlatı sonra.
Bu durum, vahyin değerini düşürmez; aksine, onu doğru yerine oturtur.
İlk vahiy olarak aktarılan “Oku” emri, çoğu zaman dışsal bir talimat gibi yorumlanır. Oysa bu çağrı, insanın zihinsel kabuğunun kırıldığı ana işaret eder. Çünkü ortada okunacak bir metin yoktur. Okunması istenen şey, insanın kendi içsel alanıdır.
Bu an, zihnin alışıldık düzeninin çöktüğü bir andır. Korku, sarsıntı, kaçma isteği ve belirsizlik bunun doğal sonucudur. Hz. Muhammed’in yaşadığı ürperti ve tereddüt, bu deneyimin sahiciliğini gösterir. Çünkü zihinsel derinliğe temas eden insan, önce kendini kaybolmuş hisseder.
Bu, romantize edilecek bir hal değil; insan olmanın sınırına gelmiş olmanın ifadesidir.
İslam geleneğinde vahyin yalnızca peygambere gelmesi, çok net bir sınır çizer. Kimse vahyi onun adına yaşayamaz. Kimse o deneyimin içine giremez. Bu nedenle vahiy, paylaşılmaz; sadece aktarılır.
Aktarılan şey ise deneyimin kendisi değil, dile dökülmüş halidir. Bu ayrım çoğu zaman gözden kaçar. İnsanlar, aktarılan dili mutlaklaştırır; fakat dilin yaşanmış deneyimin yerini tutamayacağını unutur.
Burada yine aynı kırılma noktası vardır: Deneyim bireyseldir, fakat anlatı kolektifleşir.
Kur’an, yaşanmış bir deneyimin dile gelmiş halidir. Ancak metin haline geldiği anda, canlı bir farkındalık olmaktan çıkar; sabit bir referansa dönüşür. Bu kaçınılmazdır. Çünkü yazı, deneyimi korumaz; onu dondurur.
Sorun burada başlar. Dondurulan şey, tekrar yaşanması gereken bir farkındalık alanı olmaktan çıkar; uyulması gereken bir sistem haline gelir. Böylece vahiy, insanın içsel yolculuğunu açmak yerine, çoğu zaman dışsal bir düzenleme aracına dönüşür. Bu, vahyin hatası değil; zihnin işleyişidir.
İslam’da peygamberin ilahlaştırılmaması önemli bir fark gibi görünür. Ancak burada da başka bir zihinsel tuzak devreye girer. Peygamber ilah olmaz, ama mutlak örnek haline getirilir. Böylece insan, kendi içsel deneyimine bakmak yerine, bir figürü taklit etmeye yönelir.
Ortak Gerçek Bir Kez Daha Netleşiyor
Hira Mağarası, Sina Dağı, Getsemani Bahçesi ve Bodhi Ağacı… Mekânlar farklıdır, anlatılar farklıdır, isimler farklıdır. Ama yaşanan şey aynıdır: İnsan zihni, belirli bir noktada kendisiyle yüzleşir. Bu yüzleşme yalnızdır. Tanıksızdır. Aktarılamazdır.
Sorun, bu yüzleşmenin ardından başlar. Zihin, yaşananı sistemleştirir, kutsallaştırır ve başkalarına yöneltir. Böylece farkındalık, dogmaya dönüşür.
Bütün bu örnekler tek bir gerçeğe işaret eder: İnsan zihni belirli bir derinliğe indiğinde, orada yalnızdır. Bu yalnızlık sosyolojik değil, varoluşsaldır. Kimse kimsenin içsel alanına giremez. Bu nedenle tanıklık beklemek, deneyimin doğasını yanlış anlamaktır.
Tanrı, yaratıcı, hakikat ya da mutlak gibi kavramlar; bu deneyim yaşandıktan sonra zihnin ürettiği isimlerdir. Deneyim önce gelir, isim sonra.
Sorun, bu deneyim yaşandıktan sonra başlar. Zihin, bu deneyimi bir kimliğe dönüştürür. “Ben bilenim”, “Ben seçilmişim”, “Ben gönderildim” gibi ifadeler ortaya çıkar. Böylece zihin, çözüldüğü yerde yeniden iktidar kurar.
Bu noktada deneyim, saf farkındalık olmaktan çıkar; öğretiye, inanca, ideolojiye dönüşür. İnsanlık tarihindeki çatışmaların, ayrışmaların ve kafa karışıklıklarının kaynağı tam olarak burasıdır.
Tanrı, Yaratıcı Ve Hakikat Kavramlarının Yerine Oturtulması
Burada kafa karışıklığına yol açan şey, Tanrı, yaratıcı, hakikat, mutlak ya da bilinmez gibi kavramların yanlış yere konumlandırılmasıdır. Bu kavramlar, zihnin deneyimlediği derinlik alanlarına sonradan verilen isimlerdir. Deneyim yaşanır, ardından zihin bu deneyimi anlamlandırmak için bir isim üretir.
İnsan zihni belirli bir açıklık düzeyine ulaştığında, alışılmış benlik algısı çözülür. Bu çözülme anında, insan kendisini aşan bir bütünlük hissiyle karşılaşır. İşte bu karşılaşma, “buluşma” diye anlatılan şeyin kendisidir. Ancak bu karşılaşma, dışsal bir varlıkla değil, zihnin kendi derinliğiyle gerçekleşir.
Burada altı çizilmesi gereken çok net bir gerçek vardır: Bir insanın içsel dünyasına, zihinsel kapsamına ve farkındalık alanına ikinci bir insan giremez. Fiziksel olarak yanında birileri olabilir, ama o deneyim alanı mutlak biçimde bireyseldir. Bu nedenle tanıklık mümkün değildir. Tanıklık beklemek, deneyimin doğasını yanlış anlamaktır.
Bu gerçek anlaşıldığında, insanlık tarihindeki bütün “yalnızlık anlatıları” yerli yerine oturur ve gizem olmaktan çıkar.
Bu figürlerin gerçeğin bir bölümünü yakaladıkları açıktır. İnsan zihninin koşullanmış sınırlarının ötesine geçmişlerdir. Ancak sorun burada başlar. Çünkü bu noktada durulması gerekirken, çoğu durmamıştır.
Deneyim yaşandıktan sonra zihin tekrar devreye girmiştir. Zihin, bu deneyimi sahiplenmiş, tanımlamış, sistemleştirmiş ve başkalarına aktarılabilir hale getirmiştir. Böylece saf farkındalık alanı, öğretinin, inancın, ideolojinin ve zamanla çatışmanın kaynağına dönüşmüştür.
Eğer bu insanlar, deneyimin kendisinde durabilselerdi; onu mutlaklaştırmasalardı, onu başkaları için bir norm haline getirmeselerdi, insanlık tarihi bu kadar karmaşık, çatışmalı ve kafa karıştırıcı olmayacaktı.
Zihnin en ince oyunu şudur: Hakikate temas ettiğini sandığı anda, o teması bir kimliğe dönüştürür. “Bilen”, “seçilmiş”, “gönderilmiş”, “uyanmış” gibi sıfatlar bu noktada ortaya çıkar. Böylece zihin, çözüldüğü yerden yeniden iktidar kurar.
Bu deneme tam olarak buraya işaret eder. Ne inancı aşağılar, ne deneyimi küçümser, ne de hakikati reddeder. Sadece şunu söyler: Deneyim gerçektir, fakat deneyimin üzerine inşa edilen zihinsel yapılar problemin kendisidir.
Bugün insan dağa çıkmıyor ya da mağaraya çekilmiyor olabilir; fakat inziva kamplarında, farkındalık atölyelerinde, kişisel dönüşüm programlarında aynı süreci yaşıyor. Deneyim yine bireysel, yine tanıksız, yine içsel. Sadece kullanılan dil değişmiştir.
“Tanrı İle Buluştum” yerine artık “Evrenle Hizalandım”, “Bilincim Açıldı”, “Yüksek Benliğimle Temas Ettim” denilmektedir. İsimler modernleşmiş, mekanizma aynı kalmıştır.
Sosyal medya, tanıksız deneyimlerin sergilendiği bir vitrine dönüşmüştür. Meditasyon sonrası paylaşılan videolar, uyanış hikâyeleri ve sezgisel rehberlik anlatıları, deneyimin kendisini değil; deneyimden sonra zihnin ürettiği kimliği dolaşıma sokar.
Deneyim yaşanır, fakat anlatı pazarlanır. Anlatı görünür oldukça, deneyim donuk bir kimliğe dönüşür.
Kuantum, nörobilim, enerji ve frekans gibi kavramlar, yaşanan içsel hâlleri mutlaklaştırmanın yeni araçları hâline gelmiştir. Burada da aynı hata yapılır: Deneyim ile açıklama birbirine karıştırılır.
Oysa açıklama, deneyimin kendisi değildir. Geçmişte Tanrı kavramı ne işlev gördüyse, bugün de bazı bilimsel kavramlar aynı işlevi görmektedir.
Bugün de “Ben Gördüm”, “Ben Çözdüm”, “Bana Açıldı” diyen figürler ortaya çıkmaktadır. Bu kişiler peygamber olduklarını söylemezler; fakat içsel bir deneyimi evrensel bir yol haritası olarak sunmaları açısından mekanizma aynıdır.
Sorun, deneyimin yaşanmasında değil; deneyimin herkes için geçerli tek doğru gibi sunulmasındadır.
Terapi ve farkındalık çalışmaları, doğru kullanıldığında insanın kendi zihnini görmesine yardımcı olabilir. Ancak terapistin ya da rehberin, danışanın deneyimini kendi diliyle şekillendirmesi, bireysel farkındalığı dışsal bir otoriteye bağlar.
Bu da geçmişteki dinî ve ideolojik yapılardan yapısal olarak farklı bir sonuç üretmez.
Aynı Kapı, Aynı Yanılgı
Buluşma yeri hiç değişmedi. Değişen yalnızca ona verilen isimler ve yapılan yorumlardır. Sümer rahibi de, Musa da, İsa da, Buddha da, Hz. Muhammed de aynı noktaya temas etti: İnsan zihninin kendi derinliği.
Bu buluşmaların tamamının tanıksız olması tesadüf değildir. Çünkü yaşanan şey fiziki bir karşılaşma değil, içsel bir deneyimdir. Bu alana kimse eşlik edemez.
Bu metnin durduğu yer nettir: Aranan şey dışarıda değildir. Ama zihnin ürettiği her açıklama da o şey değildir. Belki de artık yapılması gereken tek şey, kimsenin senin yerine giremeyeceği o yere, kendin bakmaya cesaret etmektir.
Çünkü bazı gerçekler, anlatılar çoğaldığında değil; zihin sustuğunda görünür olur.
Bu metin, okuyan kişiye yeni bir inanç sunmaz. Yeni bir yol önermez. Yeni bir kimlik vermez. Sadece şunu sorar: “Yaşadığın şey neydi ve zihnin bununla ne yaptı?”
Belki de insanın yapması gereken tek şey şudur: Derinliğe inmeye cesaret etmek, ama orada durabilmeyi öğrenmek. İsim vermeden, kutsallaştırmadan, başkalarına aktarmaya çalışmadan. Çünkü bazen hakikat, anlatıldığında değil; durulduğunda açığa çıkar.
Dolayısıyla bu metnin okuyan insanı bir anlığına durdurmaktır. “Ben neye inanıyorum?” sorusunu değil, “Ben ne yaşadım ve zihnim bununla ne yaptı?” sorusunu sordurabilmektir. Çünkü bazen en büyük açıklık, konuşmayı bıraktığın yerde başlar.
Eşlikçi; öğretmeyen, yol göstermeyen, öncülük etmeyen, herhangi bir hakikat ya da yöntem sunmayan bir duruştur. Eşlikçi, yaşananın önüne geçmez, yaşananı tanımlamaz, anlamlandırmaya kalkmaz ve onu kendine mal etmez; yalnızca orada olur. İnsan kendi içsel alanına baktığında bu deneyim kaçınılmaz olarak tek başına yaşanır, çünkü kimse kimsenin yerine göremez, hissedemez ya da fark edemez; ancak bu yalnızlık tamamen sahipsiz olmak zorunda değildir ve eşlikçi tam da bu noktada anlam kazanır. Eşlikçi, yaşananlara yargılamadan tanıklık eder, ne olduğunu bildiğini iddia etmez, “bu şudur” demez, “şöyle olmalı” diye yön çizmez; çünkü yaşananın ancak yaşayan için anlamlı olduğunu bilir. Onun sunduğu şey bilgi değil, güvenli bir alan, müdahalesiz bir varlık ve acele etmeyen bir duruştur; konuşmak isterse dinler, susmak isterse susar, süreci ne hızlandırır ne de yavaşlatır. Eşlikçi rehber olmadığı için güvenlidir, önder olmadığı için yük bindirmez, önünde durmadığı için gölge etmez; yanındadır ama yerine geçmez. Belki de bugünün en büyük ihtiyacı yol gösterenler değil eşlik edebilenler, anlatanlar değil tanıklık edebilenler, öne geçenler değil birlikte durabilenlerdir; çünkü eşlikçilik bir rol ya da kimlik değil, insan olmanın en sade ve en sahici hâlidir.