Arkadaşları sokakta oynarken o, bir köşeye çekilip kitap okurdu. Diyarbakır’ın tarihî yapılarındaki kitabeleri inceler, taşlara kazınmış yazıların ne anlattığını merak ederdi.
Yıllar sonra İstanbul’da bir sahaf dükkânında karşısına çıkan kitap, sanki çocukluğundan beri sürdürdüğü arayışın cevabıydı.
Sayfalarını açınca eserin sıradan bir yazma olmadığını anladı.
Bu, Kaşgarlı Mahmud’un kaleme aldığı Dîvânu Lugâti’t-Türk’tü (Türk Dillerinin Sözlüğü).
Türkçenin en önemli sözlüklerinden birinin günümüze ulaşan tek yazma nüshası artık onun ellerindeydi.
O gün yalnızca bir kitap satın almadı; kaybolmak üzere olan bir millet hafızasını kurtardı.
Ali Emîrî Efendi, 1857 yılında Diyarbakır’da doğdu.
Şairler ve müderrisler yetiştiren Emîrîzadeler ailesine mensuptu.
Diyarbakır’da amcalarından hat ve dinî ilimler öğrendi. Şirvan ve Mardin’de geçirdiği yıllarda Arapça ve Farsça bilgisini geliştirdi, klasik eserler okudu ve şiirler yazdı.
On sekiz yaşında Diyarbakır Telgrafhanesi’nde telgrafçılık öğrendi.
1878’de Abidin Paşa’nın dikkatini çekerek yanında müsevvid, yani yazı işleri görevlisi olarak çalışmaya başladı.
Böylece Osmanlı şehirlerine uzanan memuriyet hayatı başladı.
Fakat nereye giderse gitsin değişmeyen bir alışkanlığı vardı:
Sahafları dolaşmak, eski yazmaların izini sürmek…
Maaşının bir bölümünü nadir kitaplara ayırdı.
Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü bulması, ömür boyu süren bu tutkunun en büyük karşılığı oldu.
Eseri titizlikle koruyarak ilim dünyasına açtı.
Hiç evlenmedi; mütevazı hayatını kitapları ve kedileriyle paylaştı.
Topladığı binlerce eseri milletine bağışlayarak Fatih’te Millet Kütüphanesi’nin kurulmasını sağladı ve hayatının sonuna kadar burayı yönetti.
1924 yılında İstanbul’da hayata veda etti.
Ardında yalnızca raflar dolusu kitap değil; bir milletin dilini ve geçmişini koruyan büyük bir miras bıraktı.