Selim Kaplan
Canımızın da ölümüzün de kıymeti?
Çarşıda dolaşırken, bir televizyon kanalının muhabiri, mikrofonu kendisine uzatıp sorar, “Enflasyonun yüksekliği ve paranın değer kaybı için bir yorumunuz var mıdır?”
Vatandaş; “Nasıl ki bir canın yaşaması için damarlarında kanın dolaşmasına ihtiyaç varsa, ekonominin yaşaması için de, damarlarında kan benzeri paranın dolaşmasına ihtiyaç vardır. Enflasyon yükseldikçe, paranın değerinin düştüğünü cümle âlem bilir. Paranızın yabancı paralar karşısındaki değeri düştükçe, ekonominizin kanı ve dolayısıyla bu ekonomide üretici olan insanların emeğinin de, canının da, ölüsünün de değeri ucuzlar. Paranın alım gücü düşünce yoksulluk, işsizlik, iş kazaları ve hatta iş kazalarında yaşamını kaybeden insanların sayısında da artış olur. ” Yorumunda bulunur.
Türk Lirası (TL)’nın son on yıldaki yıllık değer kaybı, TÜİK verilerine göre yaklaşık %94 oranında olmuştur. Başka bir ifadeyle 2016 yılındaki 100 TL’nin alım gücü 2026 itibarıyla yaklaşık 6,00 TL’ye gerilemiştir.
Ülkemizde, yine TÜİK verilerine göre, enflasyonun % 8’lerden % 64’lere tırmandığı son on yıllık süreçte, iş kazası geçiren sigortalı sayısı da, TMMOB verilerine göre, yılda 2 yüz binlerden 8 yüz binlere çıkmıştır.
Aynı süreçlerde, paramızın paraları karşısında sürekli değer kaybettiği İngiltere ve ABD’de enflasyon % 3’ler civarında seyrederken, iş kazası sayısı da aynı oranda düşüktür.
ABD’nin İran’a saldırısında, 2026 yılı içinde ölen 26 Amerikalının ölüm haberini bütün dünya buruk duygularla izlerken, aynı dönemde yaşamını kaybeden ve bir ABD dolarının 1.913.738,00 Riyale karşılık geldiği İran’da ölen 10 bine yakın insanın canları paraları ile eşdeğer olarak ucuz görüldüğünden, ölümlerinden kimsenin haberi olmamıştır.
Ekonomimizde enflasyonun yükselip, paramızın diğer ülke paraları karşısında değer kaybettiği süreçlerde, iş kazalarının, trafik kazalarının ya da sosyal ortamda insanların eften püften nedenler dolayısıyla çatışıp, can kayıplarının artması tesadüf olabilir mi?
Geçen hafta, 10 kişinin yaralanıp, 19 kişinin yaşamını kaybettiği iş kazası ile üzerinden yıllar geçmiş olmasına rağmen mahkemeleri sonuçlandırılmamış, İliç, Amasra gibi maden kazalarının sıradanlaştırılmasının mantığında da, ülkemizde enflasyonun % 30’larda seyretmesi ile paramızın reel değerinin gittikçe düşüyor olmasının payı yok mudur?
Canlının da, ölünün de kıymetinin paranın ki kadar olduğuna ilişkin bir başka örnek, ulusal para birimi yerine, kolektif para birimini kullanan ülke insanları ile ilgilidir.
Fransız Merkez Bankası’nın oluşturduğu ve Afrika ülkelerinin kullandığı CFA (Orta Afrika Merkez Bankası) para birimi, Fransız vatandaşlarını ne kadar kıymetlendiriyorsa, bu parayı kullanan 14 Afrika ülkesinin vatandaşlarını da aynı oranda sıradanlaştırıyor.
CFA Frangı kullanan 14 Afrika ülkesinde, iş kazası ve ölüm oranları dünya ortalamasının çok üzerindedir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, CFA kullanan 14 Afrika ülkesinde her 100.000 işçiden ortalama 21'i iş kazasında yaşamını kaybederken, bu oran Fransa’da ortalama 4 kişidir.
Canların para ile kıymet bulduğu dünyada, ulusal parası olmayan ülkeler, halklar ya da milletlerin de varlıkları, maalesef da yok hükmündedir.
Gazze’de son üç yılda, on binlerce insan yaşamını yitirirken; eğer 6 milyona yakın nüfusu olan Filistinlilerin de yaklaşık bir buçuk milyona yakın nüfusu olan Bahreyn gibi, güçlü ekonomileri ve Dinar gibi güçlü bir paraları olsaydı, dünya onların ölümlerine bu kadar kayıtsız kalabilir miydi?
Yaşlılık, ağır sağlık sorunları ya da maddi imkânsızlıklar yaşayan usta sanatçıların, popüler oldukları dönemdeki dostları tarafından aranmayıp, sorulmamaları, hastanede ya da evinde ziyaret edilmemeleri de, parasız sanat ve sanatçıların kıymet bulamadığına bir örnek değil midir?
Ya da, bir döneme damgasını vurmuş olmasına rağmen, fakir ölen, Yeşilçam veya sahne dünyasından usta bir ismin cenaze törenine popüler figürlerin, oyuncuların veya şarkıcıların vefasızlık göstererek katılım sağlamaması sonrasında kullanılan “meslektaşları O’nu son yolculuğunda yalnız bıraktı” ifadesi de, ölümün dahi parayla kıymet bulduğunun göstergesi değil midir?
Türk sinemasında, 330’dan fazla film veya dizide, yardımcı rollerde yer alan, Diyarbakırlı oyuncu, besteci ve söz yazarı, değerli sanatçı Sami Hazinses’in ölümündeki yalnızlıkla hazin uğurlanışını, aradan yirmi dört yıl geçmiş olsa da, unutmak mümkün olmamıştır.
Evrensel ve etik değerler açısından bir insanın canının değeri ile ölümünün para ile ölçülemeyeceği hususu, ne yazık ki sadece kitaplarda kalmıştır?
Hayat şartları, iş güvenliği eksiklikleri, sağlık sistemindeki aksaklıklar ya da toplumsal ilgi insanlarda ”canın da ölünün de değeri paraya endekslenmiş” düşüncesi uyandırsa da, bu durum insani olmayıp, düzeltilmesi gereken toplumsal bir sorundur.
Ve bu sorun, İmam Şafii’nin ”Aklı midesinde olanın, kıymeti bağırsaklarından çıkan kadardır” sözünden daha iyi nasıl açıklanabilir ki?
Değeri veya varlığı kaybedilmiş mal, mülk ya da parayı yeniden kazanmak mümkün olsa da, itibarını kaybetmiş toplumların yeniden yüceltilebilmesiyle canlıları ve ölülerinin yeniden kıymet bulması için, toplumda insani değerlerin kıymetlendirilmesinin yanında, ekonomilerinin güçlendirilmesi ile paralarının da diğer ülke paralarına oranla değer bulması gerektiği hususunu okuyucularımızın takdirine sunuyorum.
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.