Tarih dedikleri şey, kazananların yazdığı bir romandır. Türü ne mi? Fantastik. Okurken hep bir şeylerin eksik kaldığını hissedersiniz; çünkü gerçekle kurduğu ilişki gevşek, zaferle kurduğu ilişki ise mutlak bir itaattir. Kaybedenler bu anlatıda genellikle sayfa kenarlarına “bakınız: öteki” notuyla düşülmüş silik dipnotlardır. Bazen öyle bir sessizliğe gömülürler ki biri çıkıp “Siz orada mıydınız gerçekten?” diye sorsa şu cevabı verirler: “Vardık… ama bizi tarihin kurgusunda teknik bir kusur sandılar.”

Eğer tarih, galip gelenlerin kütüphanesinde ciltlenmiş bir hikâyeyse, o kütüphanenin mahzenlerinde yankılanan sessizliği sormak gerekir. Evrenin en eski bilmecelerinden biridir bu: Kaybedenlerin sesi nereye gider? Zafer naralarının sağır edici gürültüsü arasında kaybolan bu fısıltılar gerçekten mi susturulmuştur, yoksa biz mi kulaklarımızı o “rahat nizamın” frekansına sabitlemişizdir?

Kazananların hikâyeleri her zaman daha parlak, daha gürültülü ve daha uyumludur. Tarihin yazılma süreci adeta sosyal bir doğal seçilim gibidir. Kazananlar, adaptasyon yetenekleri ve “propagandist fitness”ları sayesinde hayatta kalır; kaybedenler ise bu acımasız eleğin dışında bırakılır. Tarihin DNA’sı çoğu zaman yalnızca galibin genlerini taşır. Kaybedenlerin anlatısı ise mutasyona uğramış bir hücre gibi resmî tarihe eklemlense bile artık tanınmaz, yabancılaşmış bir formdadır. Belki de yanılan Darwin’dir: Hayatta kalan en güçlü değil, sesi en çok alanı kaplayandır.

Bu sessizliğin kalıcı olmasının ilk nedeni zihinsel bir enerji tasarrufu prensibidir. Kaybeden halkların hikâyeleri karmaşıktır, grilerle doludur ve siyah-beyaz konforumuzu bozar. Yenilmiş bir toplum zafer anıtı dikemez; tüm enerjisini enkazın altında nefes almaya harcar. Kazananlar ise steril odalarında zaferlerini özenle kurgularken, kaybedenlerin sesi pili bitmek üzere olan bir radyonun hışırtısına dönüşür.

Bugün yıkılmış şehirlerin hikâyesi çoğu zaman yalnızca istatistiklere indirgenir. Suriye’de bir kentin ruhu, Filistin’de bir çocuğun çığlığı, göç yollarında dağılan ailelerin hatıraları… Hepsi birkaç sütunluk veri hâline sıkıştırılır. Acı sayıya çevrilir, hafıza arşive kaldırılır, vicdan ise algoritmik akışta kaybolur. Gürültü büyür, insan sesi küçülür.

Sessizliğin ikinci nedeni, Leon Festinger’in tanımladığı bilişsel uyumsuzluktur. İnsan zihni çelişkili gerçeklerle yüzleşmeyi sevmez. Kahramanlık destanları yazılırken o destanın ayakları altında ezilenlerin acısı satır aralarına bile sığdırılmaz. Çünkü o acı, konforlu gururu zedeler. Bir toplum aynı anda hem “mağrur galip” hem “zalim fail” olamaz. Bu yüzden tarih filtrelenir, basitleştirilir ve “biz ve onlar” parantezine hapsedilir. Gerçek karmaşıktır; anlatı sadeleştirilir.

Üçüncü neden ise gözlemci etkisidir. Kuantum fiziğinde ölçümü yapanın niyeti sonucu nasıl değiştiriyorsa, tarihin gözlemcileri de sonucu laboratuvar sahibini memnun edecek şekilde üretir. Tarih çoğu zaman kazananın arşivinde yazılır, kazananın fonuyla basılır, kazananın diliyle anlatılır. Bu yüzden kaybedenlerin hikâyesi sık sık “güvenlik tehdidi”, “bölücülük” veya “dış güçlerin oyunu” etiketleriyle yeniden ambalajlanır. Gerçeğin sesi kaybolmaz; sistematik bir gürültü duvarının arkasına hapsedilir.

Fakat sessizlik sadece bastırmanın sonucu değildir; bulaşıcıdır da.

Bugün “öteki” diye susturulanlar, yarın iktidara geldiklerinde başkalarının hikâyesini kısmaya gönüllü olabilir. Kaybeden olmak masumiyet garantisi değildir. İktidarlar el değiştirdiğinde sessizlik de el değiştirir. Dün susturulan, bugün susturan olabilir. Tarihin en acı ironisi tam da buradadır: Herkes biraz kazanan, herkes biraz kaybedendir.

Bu yüzden tarih yalnızca kazananların değil, sabredenlerin de mayalandığı bir süreçtir. Bastırılan her hikâye Jung’un gölgesi gibi geri döner. Ama gölge, geri döndüğünde tanınmayacak kadar büyümüştür. Çünkü bastırılan hakikat çürümez; fermente olur. Üzeri örtülen her acı, zamanla unutulmaz — yoğunlaşır. Hafızanın karanlığında biriken bu tortu, gün gelir yalnızca konuşmaz; infilak eder. İşte o an tarih yeniden yazılmaz, yeniden yarılır. Çünkü gölge geri döndüğünde uzlaşma aramaz; bastırıldığı düzenin mimarisini hedef alır.

Ve belki de en rahatsız edici gerçek şudur:

Kaybedenlerin çığlığı hiçbir zaman kaybolmadı.

Sadece frekans değiştirdi.

Onu duyamayışımız, sessizliğin yokluğundan değil; gürültünün konforundan kaynaklanıyor. Çünkü bazen en büyük hakikatler zafer taklarının altında değil, dipnotların en kuytu köşelerinde saklanır. Onları duyabilmek için tarihin hoparlörlerinden uzaklaşmak, alkışın değil yankının peşine düşmek gerekir.

Aksi hâlde insanlık aynı montaj odasında aynı sahneyi yeniden kurgulamaya devam eder:

Kazanan konuşur.

Kaybeden susar.

Tarih yazılır.

Hakikat dipnota düşer.

Ve biz, o dipnotu okumadıkça, aynı sessiz çığlığın içinde yaşamayı sürdürürüz.